Verklaringsanalyse

Verklaringsanalyse is het zorgvuldig lezen van een geschreven verklaring, niet op de feiten alleen, maar op de manier waarop iemand die feiten vertelt. SCAN, Scientific Content Analysis, geeft daar een vaste set leesregels voor.

Wie een verklaring vertelt, maakt onbewust keuzes. Waar begint het verhaal, en waar niet? Welke delen worden uitvoerig beschreven en welke in een enkele zin afgedaan? Verandert het taalgebruik halverwege, verspringt de tijd, verdwijnt opeens het woord ik? Die keuzes zijn geen bewijs, maar ze zijn wel de plekken waar een verklaring iets prijsgeeft over waar de verteller moeite heeft, iets overslaat, of afstand neemt van wat hij beschrijft.

SCAN is ontwikkeld om die plekken systematisch te vinden in plaats van op gevoel. Het is een manier van lezen, geen apparaat dat waarheid van leugen scheidt. De uitkomst is geen oordeel maar een lijst met vindplaatsen: hier staat iets wat een vervolgvraag verdient. Wat die vervolgvraag oplevert, bepaalt u in het gesprek, niet de analyse.

Waarom de woordelijke tekst telt

De methode kijkt naar woordkeus, herhalingen, verspringingen en zelfs schrijffouten. Wie een verklaring gladstrijkt, samenvat of corrigeert, wist juist de sporen waar SCAN naar kijkt. Daarom werkt de analyse altijd op de tekst zoals hij woordelijk is opgeschreven, ongepolijst.

De leesregels richten de aandacht op terugkerende verschijnselen in een verklaring. Enkele van de belangrijkste, in gewone taal:

De software werkt met de volledige set leesregels zoals die voor uw praktijk in het lab is ingesteld. Bovenstaande is een greep, bedoeld om te tonen hoe de methode leest.

U leest een verklaring in en de tool loopt hem langs de leesregels van SCAN. Per leesregel wijst hij de signalen aan: de vindplaatsen waar een vervolgvraag op zijn plaats is, elk met een letterlijk citaat erbij.

Zo werkt het, stap voor stap

1. U leest de verklaring inWoordelijk: getypt, geplakt, of als Word- of pdf-bestand dat in uw eigen browser naar tekst wordt omgezet. Het bestand zelf gaat niet naar de server. U loopt de omgezette tekst na voordat u verder gaat.
2. De tool leest langs de leesregelsDe analyse loopt in porties door alle leesregels van SCAN. Per leesregel zoekt hij plaatsen in de tekst die opvallen.
3. Elk signaal krijgt een letterlijk citaatEen signaal wordt alleen gemeld als er een citaat bij hoort dat woordelijk in de verklaring voorkomt, inclusief hoofdletters en leestekens. Kan de tool geen letterlijk citaat aanwijzen, dan meldt hij het signaal niet. Er worden geen vindplaatsen verzonnen.
4. Toelichting in gewone taalBij elk signaal staat in hooguit twee zinnen wat er in de tekst wordt waargenomen, zonder vakjargon. U ziet meteen waaróm deze plek opvalt.
5. Een open vervolgvraagElk signaal komt met een open, niet-sturende vervolgvraag die u kunt stellen. Ze beginnen met wat, hoe, wie, waar of vertel eens, nooit met waarom en nooit als ja-of-nee-vraag.
6. U beoordeelt en drukt afU weegt elk signaal, maakt aantekeningen, en drukt de bevindingen af als rapport. Dat rapport is een leeshulp met vindplaatsen en vragen, geen conclusie over waarheid.

Zo ziet een signaal eruit zoals de tool het teruggeeft. Het citaat is letterlijk uit de verklaring, de toelichting beschrijft wat opvalt, en de vervolgvragen zijn open en niet sturend. Dit voorbeeld laat ook zien dat een enkele passage meer dan een vraag kan opleveren.

Deze passage laat meteen zien waarom een enkel citaat meer dan een vraag kan opleveren. Twee verschuivingen in dezelfde zinnen, benaming en tijd, verdienen elk een eigen vervolgvraag. Dat maakt het signaal zwaar: niet omdat het verdacht is, maar omdat het verschijnsel duidelijk en meervoudig in de tekst staat.

Een verklaring van enkele pagina's zorgvuldig langs alle leesregels leggen is nauwkeurig, vermoeiend werk. Daar zit de winst van de tool.

SCAN leer je niet uit een boek, je leert het door veel verklaringen te lezen en te zien wat een geoefend oog eruit haalt. De module maakt van elke zaak een oefening.

Van elke verklaring een leermoment

Doordat u met echte verklaringen werkt, ziet u telkens hoe de leesregels op uw eigen materiaal uitpakken, niet op een lesvoorbeeld. U vergelijkt uw eigen lezing met wat de tool aanwijst, en juist in het verschil zit de scherpte die u opbouwt.

Meten, trainen, op peil houden

De toets legt vast of u de leesregels beheerst. De module houdt dat niveau vast doordat u haar bij elke verklaring gebruikt. Zo blijft de norm zichtbaar, ook jaren nadat de training achter de rug is.

Verklaringsanalyse is een sterke leeshulp, maar over de wetenschappelijke status ervan moet u eerlijk zijn tegenover uzelf en anderen.

• SCAN is geen gevalideerde leugendetectie. Er is geen wetenschappelijk houdbaar bewijs dat de methode waarheid van onwaarheid kan scheiden. Ze is een gestructureerde manier van lezen. De tool schrijft daarom nooit dat een signaal op liegen of verzwijgen wijst.
• Een signaal is een vraag, geen bevinding. Elke vindplaats betekent alleen dat daar een vervolgvraag op zijn plaats is. De betekenis blijkt pas uit het antwoord in het gesprek, niet uit de analyse.
• De lezer beoordeelt. De tool wijst aan, u weegt. Een verschuiving in taalgebruik kan tien onschuldige verklaringen hebben. Behandel elk signaal als een aanleiding om door te vragen, nooit als een conclusie.
• Zorgvuldig met persoonsgegevens. Een verklaring bevat gevoelige gegevens. De omzetting van bestanden gebeurt in uw eigen browser. Ga zorgvuldig om met wat u bewaart en met wie u de bevindingen deelt.