Psycholinguïstiek

Psycholinguistiek analyseert geschreven taal op de manier waarop iemand vertelt: welke woorden hij kiest, vanuit welk perspectief hij spreekt, en hoeveel afstand hij neemt tot wat hij beschrijft.

Als we vertellen wat we hebben meegemaakt, maken we voortdurend onbewuste keuzes. Welk voornaamwoord we gebruiken, of we in de actieve of de passieve vorm spreken, hoeveel detail we geven, waar we uitweiden en waar we een gebeurtenis in een halve zin afdoen. Die keuzes zijn geen bewijs, maar ze zijn wel de plekken waar taal iets prijsgeeft over waar de verteller moeite heeft, iets overslaat, of afstand neemt.

Wat deze methode onderscheidt, is dat ze uitsluitend naar taal kijkt. Geen lichaamstaal, geen stem, geen stress. Taal komt uit de neocortex, het denkende deel van het brein, en laat andere sporen na dan gedrag. Juist door die beperking is de analyse zuiver: ze werkt op de tekst en op niets anders, en is daardoor navolgbaar en te verantwoorden.

De analyse loopt in vijf fasen door de tekst, elk met een eigen blik. Samen vormen ze een volledig beeld van hoe de taal is opgebouwd.

U leest een tekst in en de tool loopt hem in vijf fasen langs de methode. Per fase wijst hij de signalen aan, elk verankerd in een letterlijk citaat, en sluit af met een eindbeeld en vervolgvragen.

1. U leest de tekst inEen verklaring, een e-mail, een chatgesprek of een uitgeschreven interview. Getypt, geplakt, of als bestand dat in uw eigen browser naar tekst wordt omgezet. De tekst wordt per zin genummerd, zodat citaten en verwijzingen kloppen.
2. De tool telt eerst, dan duidt hijAchter de schermen worden de telbare zaken geteld: voornaamwoorden, passiefvormen, vaagmakers, overtuigers, zintuiglijke en emotiewoorden. Die telling gaat als hulpmiddel mee, zodat het model duidt en niet zelf hoeft te tellen.
3. Vijf fasen achter elkaarDe analyse doorloopt de vijf fasen een voor een. Per fase levert hij de signalen op: de vindplaatsen die opvallen, met de leesregel die erbij hoort.
4. Elk signaal met citaat en duidingBij elk signaal een letterlijk citaat uit de tekst, een toelichting van hooguit twee zinnen in gewone taal, en een gewicht. Spontane correcties en zelfkritiek worden juist als positief signaal gemarkeerd.
5. Synthese en vervolgvragenTot slot een eindbeeld, de zwaarste aandachtspunten, een eerlijke opsomming van wat de analyse niet kan beoordelen, en vijf tot acht vervolgvragen elk met de techniek die erbij past. U drukt het geheel af als rapport.

Zo ziet een signaal eruit zoals de tool het teruggeeft. Het citaat is letterlijk uit de tekst, de toelichting beschrijft welk taalpatroon opvalt, en het gewicht zegt hoe duidelijk het in de tekst staat.

Het gewicht, licht, matig of sterk, zegt alleen hoe duidelijk het taalpatroon in de tekst staat. Niet hoe verdacht het is. Dat oordeel blijft aan u.

Taal lezen leer je door veel teksten te lezen en te zien wat een geoefend oog eruit haalt. De module maakt van elke tekst een oefening.

Van elke tekst een leermoment

Doordat u met echte teksten werkt, ziet u telkens hoe de vijf fasen op uw eigen materiaal uitpakken. U vergelijkt uw eigen lezing met wat de tool aanwijst, en juist in het verschil bouwt u uw gevoel voor taalpatronen op.

Meten, trainen, op peil houden

De toets legt vast of u de methode beheerst. De module houdt dat niveau vast doordat u haar bij elke tekst gebruikt. Zo blijft de norm zichtbaar, ook lang nadat de training achter de rug is.

• Een taalpatroon is een vraag, geen bewijs. Een omslag naar de passieve vorm kan tien onschuldige verklaringen hebben. Het betekent alleen dat daar een vervolgvraag op zijn plaats is, niet dat er gelogen wordt.
• Taal is context. Opleiding, moedertaal, emotie en schrijfgewoonte kleuren hoe iemand vertelt. Weeg elk signaal tegen wie de verteller is, niet tegen een norm die voor iedereen zou gelden.
• De analist beoordeelt. De tool wijst aan, u weegt. Behandel elk signaal als een aanleiding om door te vragen, nooit als een conclusie.
• Zorgvuldig met persoonsgegevens. Een verklaring bevat gevoelige gegevens. De omzetting van bestanden gebeurt in uw eigen browser. Ga zorgvuldig om met wat u bewaart en met wie u de bevindingen deelt.